(Truyện ngắn của Thanh Châu, trích trong Tiểu Thuyết Thứ Bảy, Hà Nội, Tháng 7-1937)
Sáng nào cũng vậy, hết giờ dạy vẽ ở trường mỹ thuật về qua phố Tràng Tiền, họa sư Lê cũng không quên mua một bó hoa "ty-gôn". đó là thói quen của họa sư mà không một người bạn hay người học tṛ thân nào là không biết rơ. đến muà hoa "ty-gôn" nở nhiều nhất, trong nhà họa sư Lê người ta chẳng c̣n thấy một thứ hoa nào khác. Mà có người nào tân mẩn ngắt một nụ hoa nho nhỏ ấy xem kỹ, họ sẽ phải cho lời nhận xét của họa sư Lê là đúng: "Hoa ty-gôn" h́nh quả tim vỡ làm mấy mảnh, màu hồng dịu như nhuốm máu đào".
Rồi người ta phải tự hỏi thầm:
"Tại sao họa sư Lê lại thích chơi cái thứ hoa trông như giấy ấy, để trong pḥng quá một ngày đă rụng rồi? Chắc lại có điều tâm sự chi đây".
Một buổi trưa - hồi đó Lê Chất hai mươi bốn tuổi, c̣n là một họa sĩ nghèo mới ở trường ra - một buổi trưa đạp xe về các vùng lân cận Hà Nội, Lê Chất rẽ vào làng Mọc với giá vẽ buộc trên xe. Người thiếu niên ấy đi t́m cảnh đẹp.
Mà cảnh đẹp đây là một thiếu nữ chàng mới gặp chiều quạ đến gần một ngôi nhà cũ kỹ, trông ra dáng biệt thự của một ông quan hưu dùng làm chỗ nghỉ ngơi, Chất hăm xe, nghiên cổ nh́n qua một hàng rào cây tốt um tùm. Chiều qua, lúc Chất sắp đạp xe rất nhanh qua đó, t́nh cờ liếc vào nhà, bỗng
thấy một thiếu nữ đứng trên
một chiếc ghế
cao, đang với
tay lên những dây hoa đỏ trên giàn nứa. Người con gái mặc áo cánh lụa cụt tay,
hở cổ, để lộ một màu da khoẻ mạnh, như thứ da thường ra nắng của những cô gái
nhỏ. Hai má ửng hồng, vài sợi toc' trên vừng trán, cảnh "con gái hái hoa" ấy như
một bức tranh linh động, khiến người hoạ sĩ phải dừng chân ngắm không chán mắt.
Khuôn mặt đều đặn, vẻ đẹp thông minh, nhất là đôi môi có một nét vẻ lạ, đó là
thứ nhan sắc hiếm hoi, ai trông thấy một lần đều in sâu trong trí nhớ. Thiếu nữ
vô t́nh, bận gỡ hoa trên giàn đă đê? Lê Chất có th́ giờ nh́n ngắm kỹ. đến khi cô
gái bước xuống đất, sắp vào nhà, đưa mắt nh́n ra đường thấy có người đứng nh́n
ḿnh, mới cau mày tỏ vẻ không bằng ḷng. Nhưng từ hôm đó, hôm nào họa sư cũng đạp xe vào làng Mọc, giá vẽ buộc trên xe, mà chẳng vẽ bao giờ, v́ c̣n bận quanh quẩn gần biệt thư. Thiếu nữ động trông thấy bóng anh chàng là lẩn vào nhà.
Lê Chất chỉ được trông thấy nàng vài lần nữa rồi thôi, bởi ngôi nhà h́nh như sau đó không có người ở nữa, ngày nào cũng chỉ thấy có môt. ông già cuốc cỏ trong vườn....
Muà lạnh năm ấy, Lê Chất đi vẽ ở một vùng Vân Nam phủ. Trong một bữa tiệc chiêu đăi của toà lănh sư. Pháp, hoạ sĩ trông thấy một thiếu phụ ta, đẹp một vẻ khác thường, nhưng có dáng buồn. Chất bỗng ngờ ngợ như hơn một lần đă gặp người này ở đâu? Chất giật ḿnh. Có thể nào? Nhưng quên làm sao khuôn mặt ấy, đôi môi ấy? Nhờ một người quen giới thiệu, Chất được rơ: thiếu phụ là vợ môt. viên chức trong ṭa lănh sự.
Trong khi nhảy với thiếu phụ trong một bản "tango", Lê Chất đột nhiên hỏi:
- Bà vẫn thích hái hoa "ty-gôn" chứ?
Thiếu phụ nh́n chàng rất ngạc nhiên:
- Ông nói ǵ... tôi không hiểu.
- Có lẽ bà đă quên cảnh Hà Thanh, làng Mọc, cái biệt thự xinh xinh có một giàn hoạ..
Người đàn bà ấy kêu lên, mắt long lanh:
- Có phải ông là cái anh chàng họa sĩ vẫn nh́n trộm tôi ngày trước đó không?
Nàng noí tiếp :
- Thảo nào mới nh́n ông tôi cũng tự nghĩ không biêt' đă gặp ở đâu rồi. Tám chín năm rồi đấy, thế mà chúng ta c̣n nhận được nhaụ..
Mai Hạnh - tên thiếu phụ - rất buồn ơ? Vân Nam phủ. Nàng không có bạn. Lấy một người chồng gia thế cân đối với nhà ḿnh, cuộc đời nàng bằng phẳng nơi đất khách. Bây giờ gặp được người cùng xứ, người đó lại đă dự vào dĩ văng tươi đ.ep của ḿnh, một hoạ sĩ nổi danh, nàng không có cảm t́nh sao được? Hạnh thường đến chỗ hoạ sĩ trọ, thăm viếng mỗi ngày, và thuận cho chàng vẽ một bức chân dung.
Một buổi sáng, hai người đi chơi, trên một ngôi chùa Tàu cheo leo đỉnh nuí, Lê Chất nói:
- Tôi biết thế nào trong đời tôi cũng c̣n gặp Hạnh, bởi v́ không bao giờ tôi quên cái buổi chiều ở làng Mọc. Nhưng số mệnh khiến chúng ta gặp nhau lần này có phải là để chúng ta chỉ có thể thành đôi bạn thôi ư ? Hạnh có đoán được ḷng tôi lúc này không?
Mai Hạnh, giọng run run tái nhợt, giơ tay bịt miệng Lê Chất. Nhưng khi Chất đă ôm nàng th́ Hạnh không cưỡng lại:
- Em cũng yêu anh ngay từ buổi đầu.
Thế là, hai người như sống trong một cơn mê. Mai Hạnh cố chống chọi lại với t́nh yêu mỗi ngày một lớn, c̣n Lê Chất th́ lo ngại, tính toán như ngồi trên đống lửa. Chàng định cùng Hạnh trốn đi Nhật, không cần danh dự, chức nghiệp, dư luận của người đời. Nhưng Mai Hạnh, tuy yếu đuối hơn, rụt rè, e ngại, sau cùng cũng nhận lời.
Lê Chất trở về Hà Nội, sắp đặt xong mọi việc, lo lot' giấy tờ tiền bạc, đồ dùng đi xa, tất cả đă sẵn sàng, th́ phút cuối cùng nhận được thư Hạnh:
"Chất, anh hăy đi một ḿnh và
quên em đi, v́ em không có thể theo anh. đừng giận em tội nghiệp, em không phải
là loài đàn bà có thể vượt được hết những khó khăn như anh đă tưởng. đến phút
cuối cùng, em bỗng sợ, em sợ gia đ́nh tan tác, khổ thân thầy mẹ em, chồng em
khinh bỉ, tai tiếng ở đời, những lo ngại ở tương laị..Em thấy rằng: nếu đi với
nhau chưa chắc chúng ta đă sung sướng. Anh thấy chưa ? Em là một đứa hèn! Em
không yêu anh được như anh tưởng đâu, v́ em đă hy sinh anh cho tất cả những lo
ngại trên kia. Vậy mà em yêu anh có thể chết v́ anh được. Trong đời anh c̣n
nhiều chuyện, anh có thể quên em được đấy! Nhưng c̣n em th́ thật chẳng bao giờ,
chẳng bao giờ! V́ em biêt' em sẽ không bao giờ tự an uỉ được, bởi em đă làm hỏng
đời em, nếu em chẳng theo anh..." Trong thư, môt. dây hoa "ty-gôn" nhỏ ép rơi ra, những nụ hoa chum chúm hin`h quả tim vỡ, đỏ hồng như nhuộm máu đào. Lê Chất đặt một cái hôn trên những cánh hoa, và khóc...
Bốn năm sau, một hôm họa sư Lê Chất thấy trên bàn giấy ḿnh một phong thư viền đen báo tang. Ông mở ra xem th́ đó là của người chồng Mai Hạnh báo tin nàng chết.
...Ngày nay, họa sư Lê Chất đă già, nhưng cứ đến mùa hoa "ty-gôn" nở, không buổi sáng nào ông không quên mua một ôm về thay thế cho hoa cũ trong pḥng vẽ, v́ thứ hoa này chóng tàn.